Rezerwat Zielona Góra

Dzisiejszy dzień zaczyna się pogodnie, choć za ciepło to nie jest. Częstochowę zostawiamy na jutro, a dziś chcemy jednak trochę pochodzić po ostańcach jurajskich. W Olsztynie kupujemy sobie świeże pieczywo i obieramy kierunek na Góry Towarne. To tak naprawdę dwa skalne wzniesienia, jedno to formacja skalna Groty, drugie to Góra Towarna Duże.

Wzgórze Groty znajduje się w obrębie Gór Towarnych, czyli grupy wapiennych wzgórz położonych na północ od Olsztyna, w pobliżu wsi Kusięta. Wzgórze Groty należy do północnej części kompleksu, czyli Gór Towarnych Dużych. Wraz z sąsiednią skałą Płyta tworzy niewielki masyw skalny zbudowany z wapieni jurajskich. Skały mają postać ostańców – stromych, jasnych formacji skalnych typowych dla krajobrazu jurajskiego. Obszar jest w większości bezleśny, dzięki czemu wapienne skały są dobrze widoczne z dużej odległości, a z ich wierzchołków rozciąga się panorama na okolice Olsztyna oraz pobliskie wzgórza Jury.

Skoro wzgórze Groty, to trzeba zaliczyć tutejsze jaskinie i pieczary.

Jaskinia Towarna (Niedźwiedzia) – Jaskinia Towarna tworzy system jaskiniowy wraz z Jaskinią Dzwonnicą. Łączna długość systemu to około 170–183 m, kilka korytarzy i niewielkich sal, a miejscami występują wąskie przejścia i studzienki skalne. Wejście do Jaskini Towarnej jest stosunkowo duże i łatwo dostępne, dlatego od dawna była ona odwiedzana przez ludzi. Jaskinia ma duże znaczenie naukowe, ponieważ odkryto w niej ślady bardzo dawnego osadnictwa. Znaleziono tu kości niedźwiedzia jaskiniowego, od których pochodzi nazwa „Jaskinia Niedźwiedzia”, odkryto również szczątki innych zwierząt, np. hieny i konia kopalnego. Natrafiono na ślady pobytu człowieka ze środkowego paleolitu (ok. 70–110 tys. lat temu). W czasie II wojny światowej grota była wykorzystywana jako kryjówka partyzancka. Nazwa „Góry Towarne” prawdopodobnie pochodzi od dawnych kupców, którzy w jaskiniach ukrywali przewożone towary podczas podróży handlowych.

Jaskinia Dzwonnica leży w zachodnim zboczu Góry Towarnej Dużej wśród wapiennych ostańców skalnych. Tworzy ona wspólny system z Jaskinią Towarną (zwaną także Niedźwiedzią), a łączna długość korytarzy wynosi około 170–183 m. Wejście do Dzwonnicy jest małe i trudniej dostępne, ponieważ prowadzi do niej wąska szczelina ukryta pomiędzy blokami skalnymi. Dzięki temu jaskinia jest lepiej zachowana i mniej zniszczona przez działalność człowieka niż sąsiednia Jaskinia Towarna. Jaskinia ma charakter poziomy i składa się z systemu korytarzy oraz niewielkich komór. W jej wnętrzu można obserwować typowe dla jaskiń krasowych formy erozyjne i naciekowe. Najbardziej charakterystyczną cechą jaskini są rzadko spotykane nacieki zwane „mlekiem wapiennym” – miękka, biała masa kalcytowa pokrywająca ściany i strop. Jaskinia Dzwonnica została odkryta 26 sierpnia 1961 r. przez speleologa Wiesława Miecha ze Speleoklubu PTTK w Częstochowie. Jej pierwsze opracowanie i plan opublikowano w latach 60. XX w. Nazwę jaskini nadano od pseudonimu Anny Kiedrzynek, przyjaciółki i późniejszej żony odkrywcy.

Schronisko w Górze Towarniej Dużej, to niewielkie schronisko skalne. Schronisko znajduje się na wysokości około 340 m n.p.m. w północno-zachodniej części masywu Gór Towarnych. Schronisko ma formę płytkiego okapu skalnego powstałego wskutek obrywu przedniej części stropu skały. Tworzy ono szeroką wnękę w wapiennej ścianie. Wnętrze jest bardzo obszerne, lecz płytkie, dlatego nie tworzy typowej jaskini z korytarzami.

Jaskinia Cabanowa powstała w wapieniach jurajskich w wyniku procesów krasowych. Kilka milionów lat temu wody podziemne płynące szczelinami skał rozpuszczały wapienie, powiększając naturalne pęknięcia i tworząc korytarze jaskiniowe. Otwór wejściowy znajduje się wśród niewielkich skałek na zboczu wzgórza. Ma około 3 m szerokości i ok. 0,8 m wysokości, a jego górną część osłania skalny okap. Wejście jest częściowo zasłonięte dużymi zaklinowanymi blokami skalnymi. Jaskinia ma stosunkowo niewielkie rozmiary: głębokość: ok. 8 m, a długość: ok. 47 m. Za wejściem znajduje się ciasny i kręty korytarz. Ma on około 30 m długości i stopniowo się poszerza. Korytarz prowadzi do większej komory (salki) o długości około 10 m i szerokości około 5 m. Wraz z oddalaniem się od otworu wysokość stropu zwiększa się – od około 1 m przy wejściu do nawet 7–8 m w części komorowej. Jaskinia Cabanowa jest znana z dobrze zachowanych nacieków jaskiniowych.

Jaskinia Kopana znajduje się na Wzgórzu Groty w północnej części Gór Towarnych. Jest jaskinią krasową, powstałą kilka milionów lat temu w wyniku działania wód podziemnych. Wody przepływające przez szczeliny w wapiennych skałach stopniowo poszerzały je, tworząc korytarze i komory jaskiniowe. Została odkryta dopiero w latach 60. XX wieku, podobnie jak inne jaskinie w tym masywie. W późniejszym czasie została połączona z Jaskinią Niedźwiedzią (Towarną) poprzez sztucznie wykopany tunel wykonany przez grotołazów.

Góra Kogutek, Bałwanek i Przekładaniec to charakterystyczne skałki i niewielkie wzniesienia znajdujące się w masywie Gór Towarnych.

Kogutek to jedna z najbardziej rozpoznawalnych skał w Górach Towarnych Małych. Nazwa pochodzi od kształtu przypominającego sylwetkę koguta stojącego na skale. Wspinacze poprowadzili tu kilka dróg wspinaczkowych, głównie o niewielkiej wysokości, typowych dla jurajskich ostańców.

Bałwanek to kolejna skała w tym samym zespole ostańców. Jej nazwa nawiązuje do układu skał przypominających bałwana – kilka bloków wapienia ustawionych jeden na drugim. Jest to efekt selektywnej erozji – różna odporność warstw wapienia powodowała, że skała przybrała nieregularną, „piętrową” formę. Podobnie jak inne skały w tym rejonie jest wykorzystywana do wspinaczki skałkowej.

Przekładaniec to jedna z najbardziej geologicznie interesujących skał w tym rejonie. Nazwa wynika z warstwowej budowy skały, przypominającej przekładane warstwy ciasta. Widoczne są tu poziome ławice wapieni, które powstały w morzu jurajskim około 150 mln lat temu. Wietrzenie i pękanie skały podkreśliło te warstwy, dzięki czemu ostańec wygląda jak stos płaskich płyt skalnych ułożonych jedna na drugiej.

Jedziemy teraz kawałek dalej do wioski Kusieta, by zaatakować kolejny ostaniec Górę Lisica. To najwyższe wzniesienie w paśmie Gór Towarnych. Szczyt osiąga wysokość 349 m n.p.m. i stanowi jeden z charakterystycznych punktów krajobrazu północnej części Jury.

Na nasłonecznionych zboczach pojawiają się już pierwiosnki lekarskie (Primula veris), znany również jako pierwiosnka wiosenna. Jest to długowieczna bylina o złotożółtych, pachnących kwiatach zebranych w jednostronne baldachy. Rośnie dziko w Europie i Azji, najczęściej na słonecznych łąkach, wzgórzach i w widnych lasach. Roślina lecznicza, wykorzystywana ze względu na właściwości wykrztuśne i przeciwzapalne, szczególnie w infekcjach dróg oddechowych. W Polsce pierwiosnek lekarski objęty jest częściową ochroną gatunkową.

Jaskinia znana lokalnie jako Lisia Jama to niewielka jaskinia krasowa położona w Górach Towarnych, w pobliżu wsi Kusięta. Jaskinia nie posiada oficjalnych tras turystycznych ani oświetlenia. Jest to obiekt raczej dla miłośników speleologii, eksploracji i doświadczenia naturalnych korytarzy jurajskich wapieni.

Idziemy jeszcze odnaleźć stary wapiennik, który gdzieś jest na zboczach Lisicy. To pozostałość po dawnej, tradycyjnej działalności przemysłowej wsi Kusięta. Wapiennik to piec do wypalania wapna – czyli miejsce, w którym z jurajskich skał wapiennych (bogatych w węglan wapnia) wytwarzano wapno palone (tlenek wapnia). Proces polegał na nagrzewaniu ułożonego w piecu łamanego wapienia wraz z paliwem (głównie drewnem lub węglem) do bardzo wysokiej temperatury, aż skała „straciła” dwutlenek węgla i przekształciła się w wapno. Wapno palone było kluczowym surowcem w budownictwie (zaprawy murarskie, tynki), rolnictwie i przemyśle. Na całej Wyżynie Częstochowskiej, w tym w rejonie Kusiąt i okolic, przemysł wapienniczy rozwijał się intensywnie od XIX w. aż do XX w., korzystając z łatwo dostępnych złóż wapieni jurajskich – stąd liczne stare piece i kamieniołomy rozsiane po krajobrazie.

Jedziemy teraz trochę na zachód do Rezerwatu Zielona Góra. ezerwat porasta las mieszany – głównie buczyna i grąd z domieszką sosny – oraz ciepłolubna roślinność murawowo‑zaroślowa. Dzięki specyficznemu podłożu wapiennemu występuje tu wiele rzadkich i chronionych gatunków roślin naczyniowych (ponad ok. 290 gatunków, z których ok. 20 jest objętych ochroną). Teren rezerwatu jest ważnym schronieniem dla ptaków oraz ssaków typowych dla jurajskich lasów. W obrębie rezerwatu widoczne są liczne formy krasowe: wapienne ostańce, urwiste ściany oraz skałki o fantazyjnych kształtach. Ze szczytowych partii wzgórza rozciąga się szeroka panorama na okolicę, w tym na zalesione grzbiety Jury oraz zabudowania i przemysłowe rejony okolic Częstochowy.

W obrębie szczytu Zielonej Góry znajduje się niewielka jaskinia, a raczej grota. Grota znajduje się na terenie rezerwatu, więc do rejonu można dotrzeć pieszo czerwonym szlakiem turystycznym. Wzgórze Zielona Góra wznosi się na wysokość około 343 m n.p.m. a grota znajduje się pod samym szczytem.

Jaskinia „W Zielonej Górze” to pozioma jaskinia o długości ok. 150 m, znana z bogatej szaty naciekowej – w szczególności z licznych kolumn naciekowych tworzących tzw. „las kamiennych kolumn”. Ze względu na ochronę przyrody jest zamknięta dla ogólnego zwiedzania, a wejście do jaskiń w rezerwacie jest zabronione.

Diabelskie Kowadło to charakterystyczna formacja skalna znajdująca się w rezerwacie przyrody „Zielona Góra”. Nazwa „Diabelskie Kowadło” pochodzi od charakterystycznego kształtu skały, który wielu odwiedzającym kojarzy się z kowadłem kowalskim lub — w nieco innej interpretacji — z grzybem skalnym. Ten unikatowy kształt powstał w wyniku długotrwałych procesów krasowych i wietrzenia w obrębie wapiennych skał jury.

Na koniec zostało nam Jeziorko Krasowe we wsi Kusięta. Powstało w wyniku procesów krasowych – w miejscu leja krasowego, czyli zapadnięcia się terenu ponad rozpuszczalnymi skałami wapiennymi. Zwykle woda padająca na takie obniżenia szybko się wnika do systemu podziemnych jaskiń, ale w tym przypadku dno jest wyścielone nieprzepuszczalnymi glinami i osadami polodowcowymi, dzięki czemu woda utrzymuje się na powierzchni i tworzy jezioro. Taki typ jezior jest w Polsce rzadkością – poza Kusiętami spotykany głównie na Wyżynie Lubelskiej. Obszar nad jeziorkiem został zagospodarowany jako przestrzeń rekreacyjna z plażą, altaną, miejscem na piknik i alejkami spacerowymi, co w 2022 r. przyniosło mu tytuł najlepiej zagospodarowanego miejsca w konkursie „Piękna wieś województwa śląskiego”.

Miejsce fajne, więc zostajemy tu na biwak. Koty mają spory wybieg i akwen. Nie wiem, może w Grecji nie występują ropuchy i może Apollo nie wiedział, że tego się do mordy nie bierze. Skutek taki, że ropucha wypuściła ze skóry jad i Apollo z pół godziny się ślinił. Przepłukaliśmy mu mordkę na tyle na ile dał, na szczęście przeszło mu i nie trzeba było jechać do weterynarza.