Warmia i Barcja - oglądamy siedlisko

Dziś kręcimy się po dwóch krainach historycznych Warmii i Barcji, które położone są na obszarze dawnych Prus, a obecnie leżą w granicach województwa warmińsko-mazurskiego.

Warmia była częścią państwa zakonnego Zakon Krzyżacki, ale zachowała znaczną autonomię jako biskupie księstwo. Od 1466 roku weszła w skład Prus Królewskich, pozostając pod zwierzchnictwem Polski. Była regionem zdecydowanie katolickim, co odróżniało ją od otaczających ją ziem protestanckich.

Barcja była jedną z ziem zamieszkiwanych przez pogańskie plemię Bartowie, należące do Prusów Bałtyjskich. Obejmowała tereny wokół dzisiejszych miast Bartoszyce, Kętrzyn, Reszel oraz częściowo obszary obecnego Obwodu królewieckiego.

Rano jedziemy zobaczyć Klasztor Werbistów pod Pieniężnem. Oglądamy budowlę z zewnątrz, bo wszystko jest pozamykane. Klasztor Werbistów, znany jako Dom Misyjny św. Wojciecha, jest jednym z najważniejszych ośrodków misyjnych w Polsce. Należy do Zgromadzenie Słowa Bożego (Societas Verbi Divini – SVD), którego założycielem był Arnold Janssen.

Werbiści osiedlili się w Pieniężnie po I wojna światowa. Akt kupna majątku podpisano w 1920 roku, a następnie rozpoczęto budowę rozległego kompleksu klasztornego i seminaryjnego. Wznoszono go etapami w latach 1921–1931.

Klasztor w Pieniężnie przez dziesięciolecia przygotował setki kapłanów i braci zakonnych, którzy wyjeżdżali na misje do Afryki, Azji, Oceanii i Ameryki Łacińskiej. Z tego względu Pieniężno bywa nazywane „Misyjnym Sercem Polski”. W kompleksie działa Misyjne Seminarium Duchowne Księży Werbistów w Pieniężnie, które pozostaje ważnym centrum formacji zakonnej, rekolekcji i animacji misyjnej.

Zespół klasztorny jest monumentalnym przykładem architektury sakralnej z pierwszej połowy XX wieku. Składa się z kilku skrzydeł otaczających wewnętrzne dziedzińce oraz z dużego kościoła seminaryjnego. Budowla dominuje nad okolicą i stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych obiektów regionu Warmii.

W klasztorze mieści się Muzeum Misyjno-Etnograficzne Księży Werbistów w Pieniężnie, które prezentuje eksponaty przywożone przez misjonarzy z całego świata. Znajdują się tam przedmioty związane z kulturami Chin, Japonii, Filipin, Indii, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Jest to jedna z najbogatszych kościelnych kolekcji misyjno-etnograficznych w Polsce.

Jedziemy teraz do Pieniężna, które kryje trochę perełek architektury. Zaczynamy od starego rynku. Wieża kościoła ewangelickiego w Pieniężnie to jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków miasteczka. Jest to jedyna zachowana część dawnego kościoła ewangelickiego, który stał na rynku miasta i stanowił ważny element lokalnego krajobrazu oraz świadectwo wielowyznaniowej historii Warmii.

Pierwsi protestanci osiedlili się w ówczesnym Mehlsack (dzisiejszym Pieniężnie) po 1772 roku, kiedy Warmia znalazła się pod panowaniem pruskim. Początkowo nabożeństwa odbywały się w sali ratusza. W pierwszej połowie XIX wieku podjęto decyzję o budowie własnej świątyni dla rozwijającej się parafii ewangelickiej.

Kościół wznoszono w latach 1844–1851 z czerwonej cegły w stylu neogotyckim. Projekt przypisuje się Karl Friedrich Schinkel lub jego kręgowi projektowemu. Świątynia była budowlą halową, inspirowaną gotykiem ceglanym, typowym dla architektury Prus Wschodnich.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem kościoła była smukła, neogotycka wieża o wysokości około 28 metrów. Pierwotnie przylegała bezpośrednio do nawy głównej. W wieży znajdowały się dwa brązowe dzwony; większy został w 1943 roku zarekwirowany na potrzeby wojenne.

Ostatnie nabożeństwo odbyło się 21 stycznia 1945 roku. Podczas działań wojennych pod koniec II wojny światowej świątynia została częściowo uszkodzona. Choć wieża przetrwała, zniszczoną nawę rozebrano na początku lat 60. XX wieku. Od tego czasu samotnie stojąca wieża pozostaje jedyną materialną pamiątką po dawnym kościele i po licznej niegdyś społeczności ewangelickiej miasta.

Ratusz Staromiejski to jeden z najważniejszych zabytków oraz symbol historycznego centrum miasta. Budynek stoi pośrodku rynku i od stuleci pełni funkcję reprezentacyjną oraz administracyjną. Pierwsze wzmianki o ratuszu pochodzą z drugiej połowy XIV wieku, a w XV wieku został on przebudowany. W swojej historii budowla wielokrotnie ulegała zniszczeniom. Po II wojnie światowej zaginęła większość wyposażenia, w tym cenne obrazy i zabytkowe przedmioty.

W latach 80. XX wieku rozpoczęto rekonstrukcję Starego Miasta i ratusza. W 1997 roku zamontowano charakterystyczną wieżyczkę z kopułą pokrytą blachą miedzianą. W jej wnętrzu umieszczono dokumenty dotyczące historii miasta oraz odbudowy obiektu. Obecnie ratusz ma formę wydłużonego, jednopiętrowego budynku z centralnie umieszczoną wieżyczką. Jego architektura nawiązuje do historycznych ratuszy warmińskich, łącząc elementy gotyckie i późnobarokowe.

Najbardziej wyróżniającą się budowlą Pieniężna jest Kościół św. Piotra i Pawła. Należy do parafii rzymskokatolickiej pod tym samym wezwaniem i obecnie znajduje się pod opieką księży werbistów (SVD). Początki kościoła sięgają średniowiecza. Już na początku XIV wieku istniała tutaj parafia, a pierwszy murowany kościół powstał krótko po lokacji miasta, około 1312 roku. W drugiej połowie XIV wieku świątynię rozbudowano w typową dla Warmii halę z wieżą. Kościół wielokrotnie ucierpiał wskutek pożarów, wojen i zniszczeń. Obecny budynek wzniesiono w latach 1895–1897. Zachowano dawną gotycką wieżę, natomiast korpus świątyni przebudowano w stylu neogotyckim. Kościół konsekrował w 1897 roku biskup Andrzej Thiel.

Świątynia jest okazałą neogotycką halą o pięciu nawach i czterech przęsłach. Nad wnętrzem rozciągają się sklepienia gwiaździste wsparte na smukłych, wielobocznych filarach. Zachowana wieża ma około 60 metrów wysokości i dominuje nad panoramą miasta. Po obu stronach głównego wejścia znajdują się dwie kaplice: dawna kaplica różańcowa oraz chrzcielna.

Wnętrze kościoła jest przestronne i jasne, utrzymane w duchu neogotyku. Centralnym elementem jest bogato zdobiony ołtarz główny poświęcony patronom świątyni – świętym apostołom Święty Piotr Apostoł i Święty Paweł Apostoł. W kościele znajdują się również zabytkowe elementy wyposażenia, witraże oraz organy.

Zamek Kapituły Warmińskiej w Pieniężnie to jedna z najcenniejszych średniowiecznych warowni Warmii. Położona jest malowniczo na wzgórzu nad rzeką Wałszą, w północno-zachodniej części Pieniężna. Przez wieki zamek pełnił funkcję siedziby administracyjnej Kapituły Warmińskiej, czyli instytucji zarządzającej znaczną częścią dóbr kościelnych na Warmii.

Budowę zamku rozpoczęto w pierwszej połowie XIV wieku w stylu gotyku ceglanego. Pieniężno było wówczas jednym z trzech głównych ośrodków Kapituły Warmińskiej, obok Frombork i Olsztyn. Warownia służyła jako siedziba komornika i administratora dóbr kapitulnych.

Zamek był wielokrotnie niszczony podczas konfliktów zbrojnych. Po każdym z tych wydarzeń obiekt odbudowywano i modernizowano. W XVII wieku otrzymał także elementy barokowe. Pierwotnie zamek miał plan zbliżony do trapezu i składał się z czterech skrzydeł otaczających wewnętrzny dziedziniec. Jego system obronny był zintegrowany z murami miejskimi, co było dość nietypowe dla zamków Warmii.

Według przekazów przez pewien czas w zamku przebywał Mikołaj Kopernik, który jako kanonik warmiński zarządzał dobrami Kapituły Warmińskiej. Fakt ten podkreśla znaczenie Pieniężna w historii regionu.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku zamek utracił swoją administracyjną funkcję i zaczął popadać w ruinę. W XIX wieku rozebrano część zabudowań, a w XX wieku skrzydło zachodnie adaptowano na szkołę. W 1945 roku obiekt został poważnie zniszczony i od tego czasu pozostaje częściowo w ruinie.

Obecnie zamek jest jednym z najważniejszych zabytków średniowiecznej architektury obronnej na Warmii. Mimo że nie zachował się w pełnej formie, jego monumentalne ruiny nadal dominują nad doliną Wałszy i stanowią ważną atrakcję turystyczną regionu.

Niemiecka nazwa Pieniężna — Mehlsack — oznacza „worek mąki”. To od niej przez wieki określano również sam zamek w dawnych dokumentach.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Pieniężnie to jedna z najcenniejszych świątyń greckokatolickich na Warmii. Obecnie pełni funkcję cerkwi parafialnej dla miejscowej wspólnoty Kościoła greckokatolickiego, ale jej początki sięgają XVII wieku, kiedy została wzniesiona jako katolicka kaplica szpitalna pod wezwaniem św. Jakuba i św. Rocha.

Kaplicę zbudowano w latach 1621–1623 przy dawnym szpitalu dla ubogich i chorych. W 1723 roku przebudowano elewację i wzmocniono budynek charakterystyczną skarpą. Po II wojnie światowej, w związku z osiedleniem na Warmii ludności ukraińskiej przesiedlonej podczas Akcja „Wisła”, w Pieniężnie utworzono w 1958 roku parafię greckokatolicką. Od 1959 roku dawna kaplica służy jako cerkiew pod wezwaniem św. Michała Archanioła.

Świątynia jest niewielkim, murowanym budynkiem o prostej bryle, typowej dla barokowych kaplic szpitalnych. Choć zewnętrznie przypomina raczej kościół łaciński niż tradycyjną cerkiew, we wnętrzu znajduje się pełne wyposażenie obrządku bizantyjskiego. Najważniejszym elementem wystroju jest ikonostas wykonany w 1987 roku przez Mirosław Smerek. Oddziela on prezbiterium od nawy i nadaje wnętrzu charakterystyczny dla liturgii wschodniej wygląd.

Jedziemy dalej na północny wschód i zatrzymujemy się w wiosce Pluty, zobaczyć miejscowy kościół. Początki parafii sięgają XIV wieku. Pierwsze wzmianki o jej uposażeniu pochodzą z 1326 roku, co czyni ją jedną z najstarszych parafii w regionie. Pierwotny kościół został zniszczony w 1410 roku podczas wojny polsko-krzyżackiej.

Obecna murowana świątynia powstała pod koniec XV lub na początku XVI wieku. Za datę szczególnie istotną uznaje się rok 1521, widniejący w jednej z blend szczytu zakrystii. W 1581 roku kościół został ponownie konsekrowany przez Marcin Kromer pod wezwaniem św. Wawrzyńca i św. Stanisława.

Świątynia reprezentuje późny gotyk warmiński. Zbudowana została z cegły na kamiennym fundamencie i usytuowana jest na malowniczym wzgórzu, dominującym nad okolicą. W 1801 roku kościół przedłużono ku zachodowi oraz dobudowano obecną wieżę. Na południowej elewacji zachował się rzadki XVIII-wieczny zegar słoneczny, należący do nielicznych tego typu zabytków na Warmii i Mazurach.

Najcenniejszym elementem wyposażenia jest barokowy ołtarz główny z końca XVII wieku, prawdopodobnie wykonany w Królewcu, XVIII-wieczna ambona i historyczny mechanizm zegarowy w wieży. Pod świątynią znajduje się krypta z zespołem trumien z XVIII i XIX wieku.

Od jakiegoś czasu chodzi nam po głowie zakup jakiegoś siedliska gdzieś na odludziu. Dziś podjechaliśmy zobaczyć jedno z kilku, które nam wpadły w oko. To wioska koło Górowa Iławeckiego, droga prowadząca do wioski ostatni remont przeszła chyba za Gierka, jak nie Gomółki. Na niebie widać zawracające wrony, a po drodze słychać jak psy dupami szczekają. Bliżej stąd do Królewca w Rosji, niż do najbliższego miasta z teatrem. No miejsce fajne, siedlisko duże, bo 2 ha z możliwością dokupienia 4ha w jednym ciągu. Jednak na miejscu okazuje się, że by to doprowadzić do w miarę fajnego stanu, to trzeba władować ogrom pracy i funduszy. Stodoła raczej do rozbiórki, ale na dachu fajna stara dachówka, budynek obory, może do odratowania. Budynek mieszkalny jakoś ujdzie. Nie skreślamy miejsca, ale zobaczymy jeszcze inne.

Jak byśmy kupili to siedlisko, to Górowo Iławeckie było by naszą stolicą 😉 Miasteczko sympatyczne i kryje kilka fajnych zabytków. Parkujemy kampera i idziemy na spacer.

Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Górowie Iławeckim to jedna z najważniejszych świątyń katolickich w północnej części regionu. Jest kościołem parafialnym Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa, należącej do Archidiecezji Warmińskiej. Świątynia została wzniesiona w 1895 roku i stanowi cenny przykład architektury neogotyckiej z końca XIX wieku.

Katolicka wspólnota w Górowie Iławeckim istniała już w średniowieczu, jednak po reformacji dominującym wyznaniem w mieście stał się protestantyzm. W XIX wieku miejscowi katolicy podjęli starania o odbudowę własnej parafii. W 1867 roku odprawiono pierwszą Mszę świętą w prywatnym domu, a w 1892 roku erygowano parafię. Obecny kościół zbudowano w latach 1892–1895; kamień węgielny poświęcono 18 maja 1892 roku, a uroczyste poświęcenie świątyni nastąpiło 25 września 1895 roku. Patronami kościoła są Najświętsze Serce Pana Jezusa oraz św. Agata.

Kościół został wzniesiony z czerwonej cegły w stylu neogotyckim. Jest to budowla orientowana, trójnawowa, halowa, z wyodrębnionym dwuprzęsłowym prezbiterium zamkniętym prostą ścianą. Od strony zachodniej wznosi się wysoka wieża, dominująca nad panoramą miasta. Wnętrze przykrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, a znaczna część wyposażenia – w tym ołtarze – zachowała neogotycki charakter.

W 1945 roku kościół został częściowo uszkodzony. W kolejnych dekadach był systematycznie odnawiany, a w latach 2000–2004 przeprowadzono gruntowny remont, obejmujący m.in. konserwację ołtarza głównego i ołtarzy bocznych. Dzięki temu świątynia odzyskała swój historyczny wygląd.

Kolejną zabytkową świątynią w mieście jest Cerkiew greckokatolicka Podwyższenia Krzyża Świętego. Budynek powstał między 1335 a 1367 rokiem jako kościół wzniesiony w obrębie średniowiecznego miasta. W okresie reformacji przeszedł w ręce protestantów i przez stulecia służył miejscowej gminie ewangelickiej. Po pożarze w 1655 roku został odbudowany, a następnie remontowany w 1866 i odnawiany w 1911 roku.

Po II wojnie światowej świątynia przez pewien czas pozostawała opuszczona. W 1981 roku została przejęta przez wspólnotę greckokatolicką, która przeprowadziła gruntowny remont i adaptację wnętrza do obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Uroczyste poświęcenie cerkwi odbyło się 6 czerwca 1982 roku.

Parafia pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego została erygowana w 1957 roku. Jej powstanie wiąże się z osiedleniem na Warmii i Mazurach ludności ukraińskiej przesiedlonej po Akcji „Wisła” w 1947 roku. Dla tej społeczności cerkiew stała się nie tylko miejscem modlitwy, ale także ważnym symbolem zachowania tożsamości religijnej i kulturowej.

Rynek w Górowie Iławeckim to niewielki, ale bardzo charakterystyczny historyczny plac w centrum miasta, zachowujący średniowieczny układ urbanistyczny. Ma owalny kształt i stanowi główną przestrzeń publiczną starego miasta, wokół której skupia się zabudowa.

Rynek nie jest dużą, monumentalną przestrzenią jak w większych miastach — to raczej kameralny, spokojny plac otoczony kilkoma historycznymi kamienicami oraz budynkami użyteczności publicznej. Wiele elementów zabudowy pochodzi jeszcze z okresu przedwojennego (gdy miasto nosiło nazwę Landsberg), co nadaje mu mieszany, prusko-polski charakter architektoniczny.

W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się zabytkowy ratusz (o średniowiecznym rodowodzie, przebudowywany w XIX w.), fragmenty dawnych murów obronnych miasta i historyczny układ ulic wychodzących promieniście z rynku. W okolicy rynku zachowało się sporo śladów dawnych epok — od średniowiecza, przez czasy pruskie, aż po powojenną przebudowę miasta, co sprawia, że całość ma dość „warstwowy” charakter historyczny.

Jedziemy teraz do wioski Kamieńsk zobaczyć tajemniczą poniemiecką budowlę. Podziemna hala w Kamińsku (koło Górowa Iławeckiego) to jedna z najbardziej zagadkowych poniemieckich budowli w regionie Warmii i Mazur. Pochodzi najprawdopodobniej z okresu lat 30. XX wieku, kiedy teren ten był częścią niemieckiego poligonu artyleryjskiego „Stablack”. Hala jest dużą, żelbetową konstrukcją częściowo zagłębioną w ziemi.

To ogromna, prostokątna przestrzeń podziemna, rząd masywnych filarów (ok. 56–60), podtrzymujących strop, liczne otwory technologiczne w podłodze i suficie, zagłębienia w posadzce wypełnione wodą i system rur i kanałów oraz zsypy w ścianach. Do dziś nie ma jednoznacznej odpowiedzi, czym dokładnie była hala. Wśród hipotez pojawiają się, że jest obiekt wojskowy związany z poligonem (np. magazyn lub zaplecze techniczne), miejsce przygotowywania materiałów (np. mieszanek chemicznych lub prochowych – to jedna z lokalnych teorii), infrastruktura pomocnicza dla koszar lub poligonu.

Brak jednoznacznych dokumentów sprawia, że jej funkcja pozostaje częściowo tajemnicą, co dodatkowo podsyca legendy o „ukrytych instalacjach” w rejonie Kamińska. Dziś obiekt jest popularny wśród eksploratorów (urbex) i osób zainteresowanych historią militarną regionu.

Dzień zleciał, a niedaleko mamy fajny parking leśny nad niewielkim jeziorkiem. Miejsce okazuje się fajne, zostajemy. Koty na spacer, a my obiad i praca.