Góry Bardzkie

Zapowiadała się słoneczna listopadowa niedziela. Szkoda siedzieć w domu, pakujemy się do samochodu i jedziemy do Barda. Co przejeżdżaliśmy przez tą miejscowość, to sobie obiecywaliśmy, że trzeba kiedyś tu pospacerować. W końcu nadszedł ten moment.

Jednym z ważniejszych zabytków miasteczka jest kamienny most na Nysie Kłodzkiej. Początki przeprawy w tym miejscu sięgają średniowiecza, najpierw istniał drewniany most. Obecny kamienny most ukończono w 1589 roku. Bardo leżało przy ważnym szlaku handlowym prowadzącym z Czech (przez Pragę) do Dolnego Śląska i dalej — co czyniło most kluczową przeprawą dla kupców, pielgrzymów, podróżników, a także władców. Most jest kamienny, trójprzęsłowy, oparty na solidnych filarach z ostrogami. Przęsła mają formę ostrych łuków (ostrołukowe sklepienia), co podkreśla gotycki charakter konstrukcji. Po przebudowie w 1909 r. zainstalowano kamienne balustrady. W 1945 roku, pod koniec II wojny światowej, most został wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie. W wyniku zniszczenia zniknęły umieszczone tam figury. Most został odbudowany w latach 50-tych XX wieku. W 2019 roku na moście ponownie postawiono figurę św. Jan Nepomucen — fundowaną przez środowisko mostowców i lokalne władze.

Idziemy teraz na wzgórze zamkowe – Góra Kalwaria, z którego roztacza się piękna panorama Barda. Prowadzi tu stara Droga Krzyżowa biegnąca koło kaplicy górskiej Matki Boskiej Płaczącej. Kamienne kapliczki i krzyże, zostały zbudowane w latach 1833–1839. Po dotarciu bliżej szczytu natrafiamy na Źródełko Maryi — miejsce, które od wieków ma znaczenie pielgrzymkowe; według tradycji woda stamtąd ma właściwości uzdrawiające. Sama kaplica została wzniesiona w latach 1617–1619 w miejscu, gdzie według tradycji na początku XV wieku miało miejsce objawienie Matki Bożej Płaczącej.

Po drodze mijamy też ruiny XIV-wiecznego zamku. Według badań, murowany zamek w Bardzie został wzniesiony pod koniec XIII lub na początku XIV wieku — prawdopodobnie w związku z likwidacją starszego grodu kasztelańskiego, który istniał wcześniej w dolinie. Zamek składał się z dwóch zasadniczych części: wyżej położonej warowni (tzw. zamku właściwego) i położonego ok. 30 m dalej podzamcza. Warownia działała do pierwszej połowy XV wieku. Najprawdopodobniej została zniszczona podczas wojen husyckich — według jednej z hipotez w 1425 r., kiedy grabiono i palono okoliczne osady. Po zniszczeniu zamek nie został odbudowany. W kolejnych stuleciach ruiny były rozbierane — kamień posłużył jako materiał budowlany dla okolicznych mieszkańców. Dziś po zamku niewiele pozostało — zachowały się głównie fragmenty przyziemia i fundamentów, a także zarys dawnego muru czy fosy.

Dochodzimy w końcu do punktu widokowego. Mamy przed sobą panoramę Barda i Gór Bardzkich. Chwile napawamy się widokami i wracamy na dół do miasteczka.

Głównym kościołem Barda jest Bazylika Mniejsza Nawiedzenia NMP, a zarazem jest to jedno z najważniejszych sanktuariów maryjnych Dolnego Śląska. Świątynia, położona w centrum Barda nad przełomem Nysy Kłodzkiej, została wzniesiona w stylu barokowym w latach 1686–1704 na miejscu wcześniejszego kościoła gotyckiego. Jej powstanie związane było z kultem cudownej figurki Matki Bożej Bardzkiej – jednej z najstarszych rzeźb romańskich w Polsce, datowanej na XII wiek. Figurka ta, przechowywana obecnie w głównym ołtarzu, jest najważniejszym obiektem czci i powodem licznych pielgrzymek.

Bryła bazyliki charakteryzuje się monumentalnością i bogatą dekoracją. Fasada posiada dwie masywne, flankujące ją wieże, typowe dla baroku śląskiego. Wnętrze wyróżnia się harmonijną kompozycją, jasną kolorystyką oraz rozbudowanym programem rzeźbiarsko–malarskim. Wśród elementów wyposażenia szczególną uwagę zwraca późnobarokowy ołtarz główny, bogato zdobione ołtarze boczne, rokokowa ambona oraz cykl fresków przedstawiających sceny maryjne i wydarzenia związane z historią sanktuarium.

Bazylika pełni funkcję centralnego miejsca kultu w Bardzie i jest zarządzana przez Zgromadzenie Redemptorystów, które sprawuje opiekę nad sanktuarium od połowy XX wieku. W 1962 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej, co podkreśliło jego znaczenie duchowe i historyczne.

Dziś Bazylika Nawiedzenia NMP stanowi kluczowy punkt na mapie turystycznej i religijnej regionu: przyciąga pielgrzymów, miłośników sztuki sakralnej oraz osoby zainteresowane historią Śląska, oferując zarówno wyjątkową architekturę, jak i atmosferę miejsca o wielowiekowej tradycji.

Po zwiedzeniu bazyliki przechadzamy się jeszcze trochę uliczkami Barda. Zachowany układ urbanistyczny i zabytkowa zabudowa podkreślają historyczny charakter miejscowości. Najstarsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Barda sięgają okresu kultury łużyckiej. Wczesnośredniowieczne osady rozwijały się tu dzięki przeprawie przez rzekę i korzystnemu położeniu na szlaku łączącym Śląsk z Czechami. Od XII wieku Bardo stało się ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym. Kluczowe znaczenie miała figurka Matki Bożej Bardzkiej – jedna z najstarszych rzeźb maryjnych w Polsce (datowana na XII wiek). Według tradycji pojawienie się cudownej figurki zapoczątkowało napływ pielgrzymów.

W XIII wieku teren Barda przeszedł pod zarząd cystersów z pobliskiego klasztoru w Kamieńcu Ząbkowickim. Zakonnicy uporządkowali struktury osadnicze oraz wzmocnili znaczenie sanktuarium.
W 1290 roku Bardo uzyskało prawa miejskie. Miasto rozwijało się dzięki handlowi, rzemiosłu oraz obsłudze ruchu pielgrzymkowego.

W XVI i XVII wieku Bardo nie uniknęło zniszczeń spowodowanych wojnami oraz klęskami żywiołowymi, jednak kult maryjny nie słabł. W XVIII wieku nastąpiła intensywna rozbudowa zabudowań sakralnych, w tym okazałego, barokowego kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny.

Po sekularyzacji cystersów w 1810 roku majątki kościelne przeszły pod administrację państwa pruskiego.
XIX wiek przyniósł dynamiczny rozwój turystyki. Przełom Nysy Kłodzkiej, malownicze krajobrazy i tradycje pielgrzymkowe przyciągały podróżnych. W tym okresie powstały drogi widokowe, a miasto nabrało charakteru wypoczynkowego.

Po II wojnie światowej Bardo weszło w granice Polski. Wymiana ludności oraz odbudowa infrastruktury była procesem długotrwałym, jednak sanktuarium szybko odzyskało znaczenie.
Miasto zyskało status jednego z kluczowych miejsc kultu maryjnego na Dolnym Śląsku. W 1966 roku koronowano cudowną figurkę Matki Bożej Bardzkiej koronami papieskimi.

Bardo jest rozpoznawalne jako miejscowość turystyczna i pielgrzymkowa. Przyciągają je zarówno walory religijne, jak i naturalne, zwłaszcza słynny przełom Nysy Kłodzkiej oraz popularne trasy piesze i spływy pontonowe.

Zostało nam jeszcze trochę krótkiego dnia, wiec po drodze do Wrocławia zatrzymujemy się w Ząbkowicach Śląskich. Położone w dolinie Budzówki, na pograniczu Kotliny Dzierżoniowskiej i Wzgórz Strzelińskich. Miasto ma długą i ciekawą historię. Lokowane w XIII wieku, przez stulecia przechodziło pod panowanie czeskie, austriackie i pruskie, co przełożyło się na zróżnicowane dziedzictwo kulturowe i architektoniczne. Dawna nazwa miasta – Frankenstein – przyczyniła się do jego współczesnej promocji, ponieważ lokalne legendy o „alchemikach Frankensteina” oraz związane z nimi wątki historyczne stały się elementem regionalnej tożsamości.

Najbardziej charakterystycznym zabytkiem jest Krzywa Wieża, gotycka dzwonnica odchylona od pionu o kilka metrów, będąca symbolem miasta. Budowę wieży datuje się na koniec XIII lub początek XIV wieku. Wieża ma wysokość około 34 metrów. Wewnątrz prowadzą kręte schody, którymi można dotrzeć na platformę widokową. Mimo wyraźnego przechyłu konstrukcja jest stabilna.

Ratusz w Ząbkowicach Śląskich to jedna z najważniejszych budowli miasta i charakterystyczna dominanta architektoniczna tutejszego Rynku. Obecny gmach powstał w drugiej połowie XIX wieku po pożarze wcześniejszego ratusza i stanowi przykład neogotyckiej architektury miejskiej, typowej dla ówczesnych Prus. Wnętrza ratusza historycznie pełniły funkcje administracyjne i sądowe; obecnie obiekt służy samorządowi oraz wydarzeniom kulturalnym.

Zamek w Ząbkowicach Śląskich ilustruje burzliwe losy Dolnego Śląska — kolejne wojny, zmiany władców, zniszczenia i odbudowy — stając się symbolem historycznej niestabilności regionu. Początki warowni sięgają około roku 1290: to wtedy książę Bolek I Świdnicko‑Ziębicki wzniósł warowny zamek obronny, mający pełnić rolę twierdzy granicznej. Pierwsze dokumentalne wzmianki o istnieniu zamku pochodzą z 1321 roku. W XIV–XV wieku zamek wielokrotnie zmieniał właścicieli — m.in. przeszedł w ręce dynastii luksemburskiej, a następnie książąt ziębicko-ząbkowickich. W 1428 roku miasto zostało zniszczone przez husytów, ale warownia obronna nie została zdobyta. W 1467 roku zamek był dwukrotnie oblegany — najpierw zdobyty przez mieszczan z Wrocławia, Świdnicy i Nysy przy użyciu ciężkiego działa („wielkiej puszki”), a następnie odbity przez oddziały czeskie. Mimo prób odbudowy — w latach 1522–1532 nowy zamek (renesansowy) został wzniesiony z inicjatywy Karol I Podiebrad. Projekt prawdopodobnie przygotował architekt Benedikt Ried. Niestety, zamek został zniszczony na przestrzeni XVII wieku — w wyniku działań wojennych podczas wojny trzydziestoletniej. Ostatecznie rezydencja została opuszczona w 1728 roku; kolejny cios — częściowy pożar — wniósł w 1784 roku, po czym zamek przestał pełnić jakąkolwiek funkcję.

Tuż obok zamku można zobaczyć kolejne ruiny, to pozostałości kościoła ewangelickiego. Budowę kościoła diakonijnego zrealizowano około 1894 roku. Pierwsza liturgia w nowej świątyni miała miejsce 14 listopada 1895 roku. Świątynia powstała jako część kompleksu związanego z lokalnym Ewangelicki Zakład Diakonijny w Ząbkowicach Śląskich — instytucją opiekuńczo-charytatywną prowadzoną przez diakonisy. Po II wojnie światowej budynek przestał być użytkowany jako kościół. W wyniku zmiany użytkowania i upływu czasu obiekt zaczął popadać w ruinę. W 1985 roku wybuchł pożar, który znacząco przyspieszył degradację — dach i części konstrukcji zostały zniszczone, a kościół nigdy nie został odbudowany.

Na koniec zajrzeliśmy jeszcze do kościoła św. Anny. Wzmianka o kościele w Ząbkowicach sięga 1292 r. — wówczas pełnił on rolę filialnej świątyni parafii w Sadlnie. Rok 1302 przynosi pierwszą informację o rozpoczęciu budowy murowanego kościoła. W latach 1368–1415 budowla była stopniowo wznoszona, przy czym najczęściej za przybliżoną datę ukończenia przyjmuje się 1415 rok. W 1428 r. podczas najazdu husytów miasto (i kościół) zostały spalone. Odbudowa trwała w latach 1444–1453: do starego prezbiterium dobudowano nawę główną, boczne nawy i kaplice boczne. W kolejnych wiekach kościół był wielokrotnie przebudowywany — m.in. zmieniano sklepienia, dodawano elementy architektoniczne. W XIX w. przeprowadzono większą przebudowę: m.in. zmieniono okna (maswerki), dobudowano kruchty i aneksy, wiele ścian przelicowano cegłą maszynową. W wyniku tych prac kościół zyskał cechy zbliżone do neogotyku — choć podstawowy układ gotycki pozostał czytelny.