Polskie Carcassonne

Dziś załatwiamy ostatnie sprawy na Śląsku i obieramy z powrotem kierunek na Wschód w poszukiwaniu siedliska. Wczoraj dzwoniłem do faceta, co miał siedlisko koło Janowa Lubelskiego. Miał mi wysłać wieczorem więcej zdjęć i umówić się na godzinę prezentacji. Zdjęć nie przysłał, nie przysłał godziny, o której moglibyśmy przyjechać. Nie odpisuje, nie odbiera telefonu, ogłoszenie usuwa, pojawia się 100 000 droższe. Chyba przed kolejnym umawianiem będę prosił o jakieś zaświadczenie lekarskie odnośnie zdrowia psychicznego, zanim zacznę dalszą rozmowę.

Z Tarnowskich Gór wyjechaliśmy dosyć późno i nie chciało nam się już dociągnąć na wschód, więc zrobiliśmy sobie przystanek w Polskim Carcassonne.

To oczywiście Szydłów, niewielka miejscowość w południowo-wschodniej Polsce, położona w województwie świętokrzyskim. oczątki osady sięgają XII wieku, a prawa miejskie Szydłów otrzymał w XIV wieku za panowania króla Kazimierz III Wielki. Władca ten odegrał kluczową rolę w rozbudowie miasta — wzniesiono wtedy kamienne mury obronne, zamek królewski oraz kościół parafialny. W XV i XVI wieku Szydłów rozwijał się jako lokalne centrum handlu i rzemiosła. Późniejsze wojny, zwłaszcza potop szwedzki, doprowadziły jednak do znacznego zniszczenia miasta i zahamowania jego rozwoju.

Ja już tu kiedyś byłem, więc sobie odświeżyłem wrażenia, Kasia natomiast była tu pierwszy raz i bardzo się jej tu spodobało.

Kościół św. Władysława w Szydłowie to jeden z najcenniejszych zabytków średniowiecznej architektury sakralnej w województwie świętokrzyskim. Świątynia znajduje się wewnątrz dawnych murów obronnych Szydłowa i jest ważnym elementem historycznego układu miasta.

Kościół został ufundowany około 1355 roku przez króla Kazimierza III Wielkiego, prawdopodobnie jako część tzw. „kościołów baryczkowskich”. Według średniowiecznej tradycji miały one stanowić pokutę monarchy za doprowadzenie do śmierci krakowskiego duchownego Marcina Baryczki.

Świątynia reprezentuje styl gotycki i wyróżnia się tym, że została zbudowana z cegły — co w regionie zdominowanym przez budownictwo kamienne było rozwiązaniem nietypowym. Kościół jest dwunawowy, z węższym, wielobocznie zamkniętym prezbiterium oraz gotycką zakrystią ze sklepieniem żebrowym. W późniejszych wiekach dobudowano m.in. kaplicę północną, zwaną Literacką, oraz elementy o cechach renesansowych i barokowych.

Budowla była wielokrotnie niszczona i odbudowywana. Poważny pożar w 1630 roku doprowadził do zawalenia dachów i sklepień; po odbudowie pierwotny gotycki charakter zachowało głównie prezbiterium. Kolejne zniszczenia przyniosła II wojna światowa — w 1944 roku kościół został spalony podczas działań frontowych. Odbudowę przeprowadzono w latach 1945–1948.

Mury miejskie w Szydłowie to jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych systemów obronnych w Polsce. Fortyfikacje powstały w połowie XIV wieku z inicjatywy króla Kazimierza III Wielkiego, który otoczył miasto kamiennym pierścieniem murów w celu ochrony północnych granic Małopolski.

Mury miały około 1,1–1,2 km długości i dochodziły do 1,8 m grubości. Otaczały miasto o powierzchni około 7 hektarów. Od północy i zachodu naturalną ochronę stanowiły strome zbocza doliny rzeki Ciekącej, dlatego najsilniejsze umocnienia zbudowano od południa i wschodu, gdzie dodatkowo znajdowały się fosa i wały ziemne.

W XVII wieku mury jeszcze skutecznie spełniały funkcję obronną — w 1630 roku pomogły odeprzeć buntownicze oddziały wojskowe. Później jednak, zwłaszcza po zniszczeniach potopu szwedzkiego, fortyfikacje zaczęły popadać w ruinę. W XIX wieku planowano ich rozbiórkę i sprzedaż materiału budowlanego, lecz brak chętnych paradoksalnie uratował zabytek.

Obecnie zachowało się około 680–700 metrów murów. Dzięki dobremu stanowi zachowania Szydłów bywa nazywany „polskim Carcassonne”.

Rynek w Szydłowie jest centralnym punktem jednego z najlepiej zachowanych średniowiecznych miasteczek w Polsce. Zachował on XIV-wieczny układ urbanistyczny, dzięki czemu spacer po nim daje bardzo wyraźne poczucie kontaktu z dawnym miastem obronnym z czasów Kazimierza Wielkiego.

Historycznie rynek był miejscem handlu i spotkań mieszkańców. Już w XV wieku odbywały się tutaj targi, a przez Szydłów przebiegały ważne szlaki handlowe. Miasto rozwijało się dzięki kupcom i rzemieślnikom, a lokalny handel obejmował m.in. wino, chmiel i bydło.

Brama Krakowska w Szydłowie to najlepiej zachowana z dawnych trzech bram miejskich średniowiecznego Szydłowa. Stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków miasta i fragment rozbudowanego systemu obronnego wzniesionego za czasów króla Kazimierza Wielkiego w XIV wieku.

W średniowieczu do miasta prowadziły trzy bramy: Krakowska, Opatowska i Wodna. Dwie ostatnie zostały rozebrane w XIX wieku, głównie w celu pozyskania kamienia budowlanego. Do naszych czasów przetrwała jedynie Brama Krakowska. Nazwa pochodzi od drogi prowadzącej stąd w kierunku Krakowa — ówczesnej stolicy państwa.

Główna część budowli ma charakter gotycki i pochodzi z XIV wieku, natomiast górne kondygnacje przebudowano na początku XVI wieku w stylu renesansowym. Brama była ważnym elementem fortyfikacji. Posiadała żelazną bronę, dębowe wrota oraz most zwodzony. Dodatkową ochronę zapewniało przedbramie połączone z właściwą bramą tzw. „szyją”.

Obecny wygląd zabytku jest efektem renowacji i częściowej rekonstrukcji przeprowadzonej po II wojnie światowej, głównie w 1946 roku. Kolejne prace konserwatorskie wykonano także w XXI wieku przy wsparciu funduszy europejskich.

Kościół pw. Wszystkich Świętych w Szydłowie to jeden z najcenniejszych i najstarszych zabytków Szydłowa, położony na wzgórzu tuż poza średniowiecznymi murami miasta. Świątynia została wzniesiona prawdopodobnie w XIV wieku, choć część badaczy dopuszcza istnienie wcześniejszej, drewnianej budowli w tym miejscu. Kościół zachował wyraźny charakter gotycki mimo późniejszych przebudów.

Budowla jest niewielka, ale bardzo malownicza. Składa się z prostokątnej nawy i węższego prezbiterium, do którego później dobudowano zakrystię. Charakterystyczne są ostrołukowe okna, kamienne portale oraz gontowy dach. Kościół otacza stary mur, co dodatkowo podkreśla jego średniowieczny klimat.

Największym skarbem świątyni są gotyckie polichromie z około 1370–1375 roku. Przez stulecia były ukryte pod warstwą tynku i odkryto je dopiero po pożarze kościoła w 1944 roku. Malowidła przedstawiają sceny z Nowego Testamentu, m.in. „Siedem radości Maryi”, sceny pasyjne oraz niezwykłe przedstawienie siedmiu grzechów głównych symbolizowanych przez zwierzęta wiozące grzeszników do piekła. Polichromie są uznawane za jedne z najcenniejszych średniowiecznych malowideł ściennych w Polsce.

Kościół był kilkakrotnie niszczony przez pożary — m.in. w XVII wieku, XVIII wieku i podczas II wojny światowej. Po wojnie przeprowadzono prace konserwatorskie, dzięki którym udało się uratować zarówno budowlę, jak i odkryte dekoracje malarskie. W 2017 roku pod posadzką odkryto także krypty z pochówkami, prawdopodobnie średniowiecznymi.

Ruiny zamku królewskiego w Szydłowie to jeden z najcenniejszych zabytków średniowiecznej architektury obronnej w Polsce. Zamek został wzniesiony głównie w XIV wieku z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego jako część systemu umocnień miasta Szydłów, które do dziś zachowało imponujące mury obronne.

Warownia pełniła funkcję królewskiej rezydencji. W skład kompleksu wchodziły dwa domy zamkowe, wieża obronna, dziedziniec oraz zabudowania gospodarcze. Szczególnie ważny był południowy budynek mieszkalny, określany dawniej jako „Sala Rycerska”. Według współczesnych badań archeologicznych jest to jedna z najlepiej zachowanych średniowiecznych rezydencji królewskich na ziemiach polskich.

Zamek został częściowo zniszczony podczas potopu szwedzkiego i kolejnych konfliktów, a z czasem popadł w ruinę. Bardzo interesującym elementem jest „Skarbczyk”, mieszczący obecnie muzeum poświęcone zamkom królewskim. Można tam zobaczyć makiety średniowiecznych warowni, rekonstrukcje wnętrz, eksponaty archeologiczne oraz interaktywne wystawy dotyczące życia na zamku.

Architektura zamku wyróżnia się wysokim poziomem artystycznym kamieniarki okiennej i portali. Badacze porównują niektóre rozwiązania architektoniczne do zamku Karlštejn w Czechach czy pałacu papieskiego w Awinionie.

Synagoga w Szydłowie to jeden z najcenniejszych zabytków żydowskiej architektury sakralnej w Polsce. Znajduje się w obrębie średniowiecznych murów miejskich Szydłowa i została wzniesiona w latach 1534–1564. Uznaje się ją za jedną z najstarszych zachowanych synagog w kraju oraz najstarszą zachowaną synagogę w województwie świętokrzyskim.

Budowla ma charakter późnogotycki z elementami renesansowymi. Wzniesiono ją z kamienia łamanego, a masywne mury o grubości około dwóch metrów oraz attyka z blankami nadają jej wygląd niewielkiej fortecy. Z tego powodu często określa się ją jako synagogę obronną.

Najważniejszym elementem wnętrza jest kamienny aron ha-kodesz z początku XVII wieku, umieszczony we wschodniej ścianie sali modlitw. Sama sala znajduje się poniżej poziomu ulicy i przykryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami. Zachowały się również fragmenty późnorenesansowej dekoracji stiukowej. Dawniej wnętrze zdobiły bogate polichromie, częściowo zniszczone podczas pożarów i II wojny światowej.

Historia synagogi jest związana z wielowiekową obecnością społeczności żydowskiej w Szydłowie. Żydzi osiedlali się tam już w XV wieku, a miejscowa gmina należała do ważniejszych ośrodków żydowskich regionu małopolskiego. W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali wnętrze budynku i wykorzystywali go jako magazyn. Po wojnie synagoga pełniła różne funkcje, m.in. kina i magazynu, zanim została odrestaurowana.

Obecnie w budynku działa centrum kultury i niewielka ekspozycja poświęcona kulturze żydowskiej. Można tam zobaczyć judaika, księgi religijne oraz współczesne dzieła inspirowane Biblią, m.in. rzeźby profesora Kazimierza Gustawa Zemły.

Relikt Bramy Opatowskiej w Szydłowie to pozostałość jednej z trzech średniowiecznych bram miejskich, które prowadziły do warownego miasta otoczonego murami obronnymi z czasów króla Kazimierza Wielkiego. Brama znajdowała się w północnej części miasta, w pobliżu kościoła św. Ducha, przy dzisiejszej ulicy Staszowskiej.

W średniowieczu do Szydłowa można było dostać się przez Bramę Krakowską, Opatowską i Wodną. Do naszych czasów zachowała się jedynie Brama Krakowska, natomiast Brama Opatowska została niemal całkowicie rozebrana w XIX wieku, gdy była już w ruinie.

W 2018 roku podczas prac archeologicznych odsłonięto fragmenty fundamentów bramy. Badania wykazały, że budowla miała plan zbliżony do kwadratu o wymiarach około 8 × 7,8 metra, a szerokość przejazdu wynosiła około 4,5 metra. Archeolodzy przypuszczają również, że przed bramą mogło istnieć przedbramie podobne do tego przy Bramie Krakowskiej.

Obecnie relikt Bramy Opatowskiej został „uczytelniony” w przestrzeni miasta. Zarys dawnych murów oznaczono w nawierzchni ulicy czerwoną kostką granitową, a w chodniku umieszczono żeliwną tablicę przypominającą o istnieniu XIV-wiecznej bramy. Dzięki temu miejsce stało się ważnym punktem turystycznym podkreślającym obronny charakter dawnego Szydłowa.

„Stary szpital” w Szydłowie to ruiny dawnego kościoła i szpitala św. Ducha, położone tuż poza średniowiecznymi murami miasta, obok cmentarza parafialnego. Obiekt jest jednym z najbardziej charakterystycznych i zarazem najbardziej tajemniczych zabytków Szydłowa.

Historia tego miejsca sięga co najmniej XVI wieku. Pierwsze wzmianki o kompleksie pochodzą z 1529 roku i dotyczą drewnianego przytułku dla ubogich oraz chorych. W XVII wieku powstał murowany, późnogotycki kościół jednonawowy z zakrystią, a następnie dobudowano skrzydła szpitalne. Obiekt pełnił funkcję schronienia dla ludzi starszych, biednych i chorych — bardziej przypominał dawny hospicjum lub przytułek niż współczesny szpital.

Szpital działał do XVIII wieku. Według dawnych lustracji mieszkało tam od kilku do kilkunastu pensjonariuszy. Pod koniec XVIII wieku budowla została poważnie uszkodzona — źródła wspominają o zniszczeniu przez „ogień piorunowy”, czyli pożar wywołany uderzeniem pioruna. Kościół utracił dach i stopniowo popadł w ruinę. Jeszcze po II wojnie światowej opuszczone zabudowania służyły bezdomnym jako schronienie.

Ruiny są dziś cennym zabytkiem archeologicznym i historycznym. Badania prowadzone w latach 2017–2018 przez archeologa Tomasza Olszackiego pozwoliły lepiej poznać układ budowli i jej kolejne fazy rozbudowy. Obiekt uznawany jest za wyjątkowy przykład dawnej opieki społecznej w regionie świętokrzyskim.

Atmosfera ruin jest bardzo charakterystyczna — kamienne mury bez dachu, stojące samotnie poza murami miejskimi, tworzą niemal filmowy klimat. To jedno z tych miejsc w Szydłowie, które najlepiej pokazują średniowieczny i nowożytny charakter miasta.